Σάββατο, 6 Μαΐου 2017

«Αλλαγή του Καλλικράτη»: Γιατί; Προς τα που; Πως;

Εισήγησή μου στην Ημερίδα με θέμα: Τολμηρή Αποκέντρωση Ισχυρή Αυτοδιοίκηση. Αθήνα 5 Μαίου 2017 (Διοργάνωση: Δίκτυο Αυτοδιοίκησης Κινήματος Δημοκρατών Σοσιαλιστών )

Εισαγωγή

Το κοινό σύνθημα της συζήτησης για την μεταρρύθμιση στη τοπική αυτοδιοίκηση είναι η «Αλλαγή του Καλλικράτη». Κυβέρνηση αλλά και συλλογικά όργανα της Αυτοδιοίκησης (ιδίως η ΚΕΔΕ) προωθούν αυτό το σύνθημα.
Τελικά ποιος είναι ο Καλλικράτης που θα αλλάξει;
Η θεματολογία των προτεινομένων μεταρρυθμίσεων υπό τον στόχο της «Αλλαγής του Καλλικράτη» αναδεικνύει δύο διακριτά «είδωλα» του «Καλλικράτη»: Το ένα είναι ο  νόμος 3852/2010 (υπονοώντας ιδίως το «χωροταξικό»), το άλλο είναι το σύνολο των σημαντικών ή ασήμαντων ζητημάτων, τα οποία η κάθε πλευρά εντοπίζει ως επείγουσες και αναγκαίες μεταρρυθμίσεις που έχουν ως αφετηρία την Αυτοδιοίκηση προ ή μετά το 2010. Αυτό είναι το φαντασιακό είδωλο το «σκιάχτρο του Καλλικράτη».
Σήμερα, η «Αλλαγή του Καλλικράτη» εστιάζεται κυρίως σε αυτό το «φαντασιακό είδωλο». Εκεί συσσωρεύεται η μεταρρυθμιστική αγωνία, σε θέματα αρμοδιοτήτων, πόρων, οικονομικής αυτοτέλειας, συστήματος διακυβέρνησης, εκλογικού συστήματος, καταστατικής θέσης, σχέσεων Δήμων και Περιφερειών κ.ο.κ.
Αφού πλέον συνεννοηθούμε σε μία κοινή έννοια περί «Αλλαγής του Καλλικράτη» ως συνώνυμο της «Αλλαγής στην Αυτοδιοίκηση» μπαίνουν μπροστά μας τα μεγάλα ερωτήματα:
Γιατί Αλλαγή της Αυτοδιοίκησης; Προς τα που; Προς ποια κατεύθυνση; και Πως, με ποια μέθοδο, με ποιο σχέδιο;

Από το Συγκεντρωτικό στο Επιτελικό Κράτος

Για να απαντήσουμε στο πρώτο ερώτημα -γιατί Αλλαγή στην Αυτοδιοίκηση;-  βασιζόμαστε σε ορισμένες παραδοχές:
Το Ελληνικό Κράτος είναι από τα πλέον συγκεντρωτικά στην Ευρώπη αλλά και παγκοσμίως. Αυτό προκύπτει, πέρα από όσα βιώνουμε, και από σχετικά πρόσφατες έρευνες που το επιβεβαιώνουν.
Αυτό το συγκεντρωτικό Κράτος υπάρχει γιατί η Αυτοδιοίκηση, παρά τις μεταρρυθμίσεις των τελευταίων 40 χρόνων, δεν έγινε υποδοχέας σοβαρών και εκτεταμένων αρμοδιοτήτων, δεν έγινε δηλαδή το πεδίο μίας βαθιάς αποκέντρωσης της εξουσίας, ενώ στο μέτρο που μεταφέρθηκαν, κατά κανόνα ήσσονος βαρύτητας, αρμοδιότητες, αυτές δεν συνοδεύτηκαν από την μεταφορά και των πόρων.
 Η δημόσια εξουσία, παρέμεινε συγκεντρωμένη στα Υπουργεία και δευτερευόντως στα περιφερειακά κρατικά όργανα.

 Αλλά και αντίστροφα το Κράτος παραμένει συγκεντρωτικό γιατί η Αυτοδιοίκηση δεν έχει την θέση που έπρεπε να έχει στο διοικητικό και πολιτικό σύστημα όχι μόνο ένεκα του θεσμικού πλαισίου αλλά κυρίως λόγω του συγκεντρωτικού θεσμικού πολιτισμού που διέπει το πολιτικό σύστημα συμπεριλαμβανομένου και του κομματικού.
Η εμπειρία των μεταρρυθμίσεων που προηγήθηκαν την δεκαετία του 80, η ίδρυση της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης, το Πρόγραμμα «Ιωάννης Καποδίστριας», το «Πρόγραμμα Καλλικράτης»  ανέδειξε, ως αχίλλειο πτέρνα της στρατηγικής για την Ισχυρή Αυτοδιοίκηση, την αδυναμία των δομικών και χωρικών αλλαγών να σπάσουν τον απόρθητο κάστρο του συγκεντρωτισμού.
Οι αλλαγές στις δομές και στις χωρικές ενότητες, η δημιουργία αυτοδιοικητικών υποκειμένων με έκταση και πληθυσμό που υπερβαίνει τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, δεν αρκούν για να οδηγήσουν  στην Ισχυρή Αυτοδιοίκηση εάν δεν ακολουθούν την ουσιαστική Αποκέντρωση με άμεσο στρατηγικό στόχο το τέλος του πλέον συγκεντρωτικού κράτους στην Ευρώπη και το πέρασμα σε μία νέα Πολυεπίπεδη Δημοκρατική Πολιτεία βασισμένη στην τολμηρή, την γενναία, αποκέντρωση της δημόσιας εξουσίας προς τα κάτω, προς τον πολίτη και τις τοπικές κοινωνίες.